Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

गोवा मुक्ती संग्राम : By उत्तम गोरे ( इतिहासकार )
गोवा सुमारे ४५१ वर्षे पोर्तुगीजांच्या अधिपत्याखाली होता. पोर्तुगीजांनी इ.स. १५१० मध्ये अफोंसो द अल्बुकर्कच्या नेतृत्वाखाली गोवा जिंकला. भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले, तरीही पोर्तुगीजांनी गोवा, दमण आणि दीव हे प्रदेश सोडण्यास नकार दिला.

गोवा मुक्ती आंदोलनाची सुरुवात

गोव्यात पोर्तुगीज सरकारने राजकीय स्वातंत्र्य, वृत्तपत्र स्वातंत्र्य आणि सार्वजनिक सभा यांवर कठोर निर्बंध घातले होते. या अन्यायाविरुद्ध गोव्यातील जनतेमध्ये राष्ट्रीय भावना वाढू लागली.

१८ जून १९४६ रोजी डॉ. राममनोहर लोहिया यांनी मडगाव येथे सभा घेऊन नागरी स्वातंत्र्यासाठी आंदोलन सुरू केले. त्यामुळे १८ जून हा दिवस गोवा मुक्ती आंदोलनातील महत्त्वाचा दिवस मानला जातो.

प्रमुख संघटना आणि नेते

गोवा मुक्ती संग्रामामध्ये पुढील नेते आणि संघटनांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली:

डॉ. राममनोहर लोहिया
डॉ. टी. बी. कुन्हा
पुरुषोत्तम काकोडकर
हिरवे गुरुजी
नाना काजरेकर
मोहन रणडे
विश्वनाथ लवंदे
प्रभाकर सिनारी
आझाद गोमंतक दल
गोवा काँग्रेस समिती
राष्ट्रीय काँग्रेस गोवा

डॉ. टी. बी. कुन्हा यांना अनेकदा “गोवा राष्ट्रवादाचे जनक” म्हटले जाते.

सत्याग्रह आणि सशस्त्र आंदोलन

गोवा मुक्तीसाठी दोन प्रमुख मार्गांनी संघर्ष झाला:

१. अहिंसक सत्याग्रह

भारताच्या विविध भागांतून सत्याग्रही गोव्याच्या सीमेकडे गेले. त्यांनी पोर्तुगीज सत्तेविरुद्ध निदर्शने केली. पोर्तुगीज पोलिसांनी अनेक सत्याग्रहींवर गोळीबार केला आणि त्यांना अटक केली.

१५ ऑगस्ट १९५५ रोजी झालेल्या सत्याग्रहात अनेक आंदोलक हुतात्मा झाले.

२. सशस्त्र आंदोलन

आझाद गोमंतक दलाने पोर्तुगीज सरकारच्या लष्करी आणि प्रशासकीय ठिकाणांवर कारवाया केल्या. मोहन रणडे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी भूमिगत राहून पोर्तुगीज सत्तेविरुद्ध संघर्ष केला.

दादरा आणि नगर हवेलीची मुक्तता

जुलै–ऑगस्ट १९५४ मध्ये राष्ट्रवादी कार्यकर्त्यांनी दादरा आणि नगर हवेली पोर्तुगीजांच्या ताब्यातून मुक्त केले. या घटनेमुळे गोवा मुक्ती आंदोलनाला मोठी प्रेरणा मिळाली.

भारत सरकारची भूमिका

पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली भारत सरकारने सुरुवातीला शांततामय आणि राजनैतिक मार्गाने गोवा भारतात विलीन करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु पोर्तुगालचा हुकूमशहा अँटोनियो द ऑलिव्हेरा सालाझार याने गोवा सोडण्यास स्पष्ट नकार दिला.

राजनैतिक प्रयत्न अपयशी ठरल्यानंतर भारत सरकारने लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.

ऑपरेशन विजय

१७ डिसेंबर १९६१ रोजी भारतीय सैन्याने “ऑपरेशन विजय” सुरू केले.

या मोहिमेत भारतीय स्थलसेना, नौदल आणि हवाई दल सहभागी झाले. भारतीय सैन्याने गोवा, दमण आणि दीव येथे प्रवेश केला.

पोर्तुगीज गव्हर्नर जनरल मॅन्युएल अँटोनियो वसालो ई सिल्वा यांनी भारतीय सैन्यासमोर शरणागती पत्करली.

गोवा मुक्ती दिन

१९ डिसेंबर १९६१ रोजी गोवा पोर्तुगीज सत्तेतून मुक्त झाला.

म्हणून दरवर्षी १९ डिसेंबर हा दिवस “गोवा मुक्ती दिन” म्हणून साजरा केला जातो.

20 hours ago | [YT] | 18

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

महाराष्ट्रात समान नागरी कायदा (Uniform Civil Code - UCC) लागू करण्याच्या हालचाली वेगात आहेत。 मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या कायद्याच्या अभ्यासासाठी आणि मसुदा तयार करण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाच्या निवृत्त न्यायमूर्ती रंजना देसाई यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सदस्यीय समिती स्थापन केली आहे。

महत्त्वाची माहिती:समितीचा उद्देश: ही समिती पुढील ६ महिन्यांत कायदेशीर, सामाजिक आणि प्रशासकीय बाबींचा अभ्यास करून मसुदा तयार करेल。भविष्यातील टप्पा: हा मसुदा नागपूर येथील हिवाळी अधिवेशनात विधिमंडळात मांडण्याचा सरकारचा प्रयत्न आहे。

समान नागरी कायदा काय आहे?: या कायद्यानुसार सर्व नागरिकांसाठी (त्यांच्या धर्म किंवा जातीचा विचार न करता) विवाह, घटस्फोट, वारसाहक्क आणि मालमत्ता यांसारख्या विषयांवर एकच समान कायदा लागू होईल

2 days ago | [YT] | 45

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर देशाचा नियोजनबद्ध विकास करण्यासाठी पहिली पंचवार्षिक योजना सुरू करण्यात आली. ही योजना 1 एप्रिल 1951 पासून लागू झाली. या योजनेचे मुख्य लक्ष कृषी, सिंचन, अन्नधान्य उत्पादन आणि ग्रामीण विकास यावर होते.

महत्त्वाची पार्श्वभूमी

स्वातंत्र्यानंतर भारतासमोर अनेक गंभीर समस्या होत्या. देशाची अर्थव्यवस्था कमकुवत होती, अन्नधान्याची टंचाई होती, निर्वासितांचे पुनर्वसन करावे लागत होते आणि शेतीवर मोठ्या प्रमाणात लोकसंख्या अवलंबून होती. त्यामुळे पहिल्या योजनेत उद्योगांपेक्षा शेती आणि ग्रामीण भागाला प्राधान्य देण्यात आले.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे
अन्नधान्य उत्पादन वाढवणे
शेतीचा विकास करणे
सिंचन सुविधांचा विस्तार करणे
ग्रामीण भागाचा विकास करणे
महागाई नियंत्रणात ठेवणे
रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे
देशाची अर्थव्यवस्था स्थिर करणे

4 days ago | [YT] | 55

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

आपण कामगार कायदयाबद्दल REVISION SESSION सुरू करायचं आहे, तुम्ही तयार आहात ?

4 days ago | [YT] | 13

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

आज रोजी वडाच्या झाडाखाली सुरू झालेले मुंबई शेअर बाजार : अधिकृत स्थापना ९ जुलै १८७५ रोजी The Native Share and Stock Brokers’ Association या नावाने झाली. BSE च्या अधिकृत माहितीप्रमाणे BSE ची स्थापना 1875 मध्ये झाली असून तो आशियातील सर्वात जुना शेअर बाजार आहे.

1. सुरुवात कशी झाली?

मुंबईत सुरुवातीला काही दलाल/ब्रोकर शेअर्सचे व्यवहार करण्यासाठी मुंबई टाउन हॉलजवळील वडाच्या झाडाखाली जमू लागले. पुढे ब्रोकरांची संख्या वाढत गेली आणि जागा बदलत बदलत शेवटी मुंबईतील दलाल स्ट्रीट हे केंद्र बनले. १८७५ मध्ये या ब्रोकरांनी अधिकृत संस्था स्थापन केली — The Native Share and Stock Brokers’ Association.

2. BSE म्हणजे काय?

BSE — Bombay Stock Exchange म्हणजे कंपन्यांचे शेअर्स, बाँड्स, डेरिव्हेटिव्ह्स इत्यादी सिक्युरिटीजची खरेदी-विक्री होणारा अधिकृत बाजार. आज याचे नाव BSE Limited आहे. हे भारतातीलच नव्हे तर आशियातील सर्वात ऐतिहासिक आणि महत्त्वाचे शेअर बाजार केंद्र आहे.

3. महत्त्वाची ऐतिहासिक टप्पे
वर्ष घटना
1850 च्या दशकात ब्रोकर वडाच्या झाडाखाली व्यवहार करू लागले
1874 ब्रोकरांना स्थिर ठिकाण मिळाले — पुढे दलाल स्ट्रीट प्रसिद्ध झाले
9 जुलै 1875 The Native Share and Stock Brokers’ Association स्थापन
1956/1957 Securities Contracts Regulation Act अंतर्गत मान्यता मिळाली
1986 SENSEX निर्देशांक सुरू
1995 इलेक्ट्रॉनिक ट्रेडिंग प्रणाली सुरू

4 days ago | [YT] | 10

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

आज रोजी वाघाला भारतीय राष्ट्रीय प्राणी म्हणून घोषित करण्यात आले होते . वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी असून तो जंगलातील अन्नसाखळीतील सर्वोच्च शिकारी आहे. वाघाचे संरक्षण म्हणजे फक्त एका प्राण्याचे संरक्षण नाही, तर संपूर्ण जंगल, जैवविविधता, पाणी, माती आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होय.

महत्त्वाचे मुद्दे

1. वैज्ञानिक नाव: Panthera tigris
2. भारताचा राष्ट्रीय प्राणी: वाघ
3. अधिवास: घनदाट जंगल, गवताळ प्रदेश, दलदलीचा भाग, mangrove forest
4. भारतातील प्रसिद्ध वाघ क्षेत्रे: ताडोबा, मेळघाट, पेंच, कान्हा, बांधवगड, जिम कॉर्बेट, रणथंबोर, सुंदरबन
5. वाघांची संख्या: भारतात 2022 च्या अंदाजानुसार सुमारे 3,682 वाघ आहेत. मध्य प्रदेशात सर्वाधिक वाघ नोंदले गेले, त्यानंतर कर्नाटक, उत्तराखंड आणि महाराष्ट्र आहेत.
6. प्रोजेक्ट टायगर: भारत सरकारने एप्रिल 1973 मध्ये वाघ संरक्षणासाठी “Project Tiger” सुरू केला. याचा उद्देश वाघांची व्यवहार्य संख्या टिकवणे आणि त्यांच्या अधिवासाचे संरक्षण करणे हा आहे.
7. कायदेशीर संरक्षण: वाघाला Wild Life Protection Act, 1972 अंतर्गत उच्च संरक्षण मिळते.

वाघ का महत्त्वाचा आहे?

वाघ जंगलातील हरण, रानडुक्कर यांसारख्या प्राण्यांची संख्या नियंत्रित ठेवतो. त्यामुळे जंगलातील नैसर्गिक संतुलन राखले जाते. वाघ असलेले जंगल निरोगी मानले जाते, कारण तिथे पुरेसे पाणी, अन्न, झाडे आणि इतर वन्यजीव असतात.

वाघांना असलेले धोके

शिकार व अवैध व्यापार, जंगलतोड, अधिवास नष्ट होणे, मानव-वाघ संघर्ष, जंगलातील आगी, पाण्याची कमतरता आणि हवामान बदल हे वाघांसमोरील प्रमुख धोके आहेत.

4 days ago | [YT] | 39

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

भारत lower-middle income गटात आहे. जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार भारताचे दरडोई उत्पन्न सुमारे ₹२,६२,७५२ दाखवले आहे. पण देशातील काही राज्ये खूप पुढे आहेत, तर काही राज्ये अजून मागे आहेत.

5 days ago | [YT] | 29

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

वास्को द गामा हा पोर्तुगालचा प्रसिद्ध समुद्रप्रवासी होता. तो युरोपातून समुद्रमार्गे भारतात येणारा पहिला युरोपीय प्रवासी मानला जातो. त्याने ८ जुलै १४९७ रोजी पोर्तुगालमधील लिस्बन येथून भारताच्या शोधासाठी समुद्रसफर सुरू केली. अनेक संकटांचा सामना करत तो आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकावरील केप ऑफ गुड होप मार्गे पुढे गेला.

वास्को द गामा २० मे १४९८ रोजी भारतातील कालीकट म्हणजेच आजच्या केरळमधील कोझिकोड येथे पोहोचला. त्या काळी कालीकट हे मसाल्यांच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध बंदर होते. त्याच्या भारतप्रवासामुळे युरोप आणि भारत यांच्यात थेट समुद्री व्यापारमार्ग सुरू झाला. यानंतर पोर्तुगीजांनी भारतात व्यापार वाढवला आणि पुढे गोवा, दीव, दमण अशा भागांवर आपले नियंत्रण निर्माण केले.

गोवा आणि वास्को द गामा संबंध:
गोव्यातील “वास्को द गामा” हे शहर त्याच्या नावावर आहे. हे शहर मुरगाव तालुक्यात असून गोव्याचे महत्त्वाचे बंदर क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. वास्को द गामाच्या समुद्रमार्ग शोधामुळे पुढे गोव्यात पोर्तुगीज प्रभाव वाढण्यास मदत झाली.

5 days ago | [YT] | 23

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

1) सिंधू संस्कृतीतील नगररचनेचे प्रमुख वैशिष्ट्य कोणते होते?

1 week ago | [YT] | 138

Challengers Academy | MPSC | सरळसेवा

2) गौतम बुद्धांनी प्रथम उपदेश कोठे दिला?

1 week ago | [YT] | 88